bron: IPS - foto: Afbeelding van Oldiefan via Pixabay

Ratten van de Belgische organisatie Apopo redden elk jaar tienduizenden mensenlevens. Eerst spoorden ze landmijnen op, nu gebruiken ze hun fijne neus ook om tbc-infecties te vinden.

Tuberculose (tbc) is nog altijd de dodelijkste infectieziekte ter wereld: elk jaar raken tien miljoen mensen besmet, 1,6 miljoen mensen sterven eraan. “Het erge is dat de ziekte perfect te genezen is”, zegt Esther Haalboom van Apopo, in het administratieve hoofdkantoor dat zich in een gebouw van de Universiteit Antwerpen bevindt.

“Waar sterven de mensen? In de kansarme landen, waar ze vaak met heel veel mensen op een kleine oppervlakte leven, ramen dicht, je hoest een keer, mensen raken besmet, want tbc wordt via de lucht doorgegeven.”

Heel goede neus

Tbc opsporen is niet evident in die landen. “De symptomen lijken erg op een verkoudheid. De mensen wonen er vaak niet dicht bij een kliniek, ziekenhuis, dokters. Mensen die er wel geraken, worden naar huis gestuurd omdat ze niet als positief worden beschouwd. Waarom? De dokters hebben daar vaak niet dezelfde diploma’s als hier, en de microscopie is ook van mindere kwaliteit.”

Om dat probleem op te lossen zet Apopo ratten in, HeroRats noemt de organisatie ze. “Onze ratten hebben een heel goede neus. Ziektes hebben een bepaalde geur. Wij kunnen dat niet ruiken, onze ratten wel.”

Uit de sputum-stalen van de patiënten (sputum is een diepe rochel) kan een rat de tbc-infecties halen. Elke avond gaan alle stalen van de ziekenhuizen per scooter naar het laboratorium; Tanzania heeft twee van die labs, Mozambique en Ethiopië telkens één.

Snelheid

Daar stopt men de stalen in een speciaal daarvoor ontworpen langwerpige glazen kooi, waarin men de ratten ‘s avonds aan het snuffelen zet. “Alle samples die de ratten hebben aangeduid als tb positive, gaan we diezelfde nacht nog eens controleren onder microscopie of met de GeneXpert, een apparaat dat tbc kan opsporen.

“We zouden ook alles met die GeneXpert kunnen doen, maar dat is ongelooflijk traag en duur. Doordat we onze ratten gebruiken, bespoedigen wij dat proces. Een rat kan honderd samples overlopen in een twintigtal minuten.”

Snelheid is van cruciaal belang. “We willen de volgende ochtend de resultaten al doorgeven aan het ziekenhuis. Vaak komen mensen van heel ver naar zo’n kliniekje of ziekenhuis. Je mag niet te lang wachten om die mensen te informeren of ze zijn terug naar huis en dan zijn ze niet meer traceerbaar.”

40 procent meer patiënten

Dankzij deze snelle en goedkope methode heeft Apopo het aantal gedetecteerde tbc-patiënten met 40 procent kunnen laten stijgen. “Dus 40 procent van de mensen die normaal naar huis werd gestuurd met de boodschap ‘je bent niet ziek’, hebben we toch kunnen laten aanduiden als ziek en in een behandeling kunnen laten stappen.”

In Tanzania, Mozambique en Ethiopië hebben de Apopo-ratten al meer dan een half miljoen stalen onderzocht sinds de start in 2016. Dat leverde ruim 15.000 extra tbc-patiënten op. Omdat die ook geen andere mensen meer kunnen besmetten, heeft Apopo zo meer dan 100.000 mogelijke besmettingen een halt toegeroepen.

Alles voor eten

Op een video die Haalboom toont, is te zien hoe een Afrikaanse reuzenhamsterrat, ruim 40 centimeter groot, in de kooi van gat tot gat trippelt. Onder elk gat bevindt zich een staal. “Als hij een tb-positive vindt, begint hij te krabben. Dat is een natuurlijke reactie. De rat weet: als ik die geur heb gevonden, krijg ik eten. Die ratten doen alles voor eten.”

We zien de rat op een gegeven moment inderdaad graven en meteen naar het bakje met de beloning lopen, meestal bananensmoothie, een pindanootje, of avocado. Zijn alle stalen onderzocht, dan wordt een nieuwe reeks onder de gaten geschoven.

Clicker-training

Om de rat zover te krijgen dat hij de juiste stalen eruit haalt, wordt hij gedurende acht tot tien maanden getraind. Dat gebeurt met clicker-training, net zoals bij honden. In een eerste fase krijgen ze een klik te horen telkens als ze eten krijgen. Vervolgens moeten ze tbc-stalen zoeken. Vinden ze er een, dan laat de trainer meteen een klik horen. Zo gaat de rat de tbc-geur met eten associëren.

Het fokken en trainen gebeurt aan de Sokoine-landbouwuniversiteit in het Tanzaniaanse Morogoro, het operationele hoofdkwartier van Apopo. De lat ligt er hoog. “Onze ratten moeten een bepaalde graad behalen. Ze mogen er twee aanduiden die er geen zijn, maar ze mogen er geen enkele missen.

Diervriendelijk

De methode is diervriendelijk, verzekert Haalboom. De stalen worden in het lab eerst via verhitting onschadelijk gemaakt, zodat de dieren niet ziek worden. Ze moeten ook niet de hele nacht door werken. Elk lab heeft gemiddeld tien ratten en die wisselen elkaar af.

“Als de rat voldaan is, dan is hij niet meer gemotiveerd om te werken. Daarom laten we een rat een half uur werken, en dan komt er een nieuwe rat.”

Een rat kan zeven tot acht jaar oud worden maar hoeft niet zijn hele leven te werken. “Als we merken dat ze sneller afgeleid raken, sturen we ze op pensioen. We hebben een pensioenvleugel in Morogoro, waar de oude ratten hun laatste maanden of jaren kunnen doorbrengen.”

Landmijnen

Apopo is een Belgische organisatie, waar wereldwijd ondertussen driehonderd mensen werken. De naam is gewoon een afkorting: Anti-Persoonsmijnen Ontmijnende Product Ontwikkeling, een verwijzing naar het prille begin in 1997.

“In die tijd kwam het probleem van de landmijnen veel in de media, je had de Ottawa Treaty (op het verbod van landmijnen, IPS). Twee studenten productontwikkeling hier aan de universiteit, Christophe Cox en Bart Weetjens, waren zeer sociaal geëngageerd en zochten naar een oplossing.

“Bart Weetjens had thuis knaagdieren en wist hoe slim ratten waren. Het idee ontstond om ratten landmijnen te laten opsporen.” Samen met hun docent gingen ze op zoek naar een geschikte soort, een rat zijn die intelligent, werklustig en zachtaardig was. “Zo hebben ze de Afrikaanse reuzenhamsterrat gekozen.”

Ratten bestrijden en kweken

Een van de docenten had een goede band met de Sokoine-universiteit, waar men onderzoek deed naar de bestrijding van ratten. “Dat is het tegenovergestelde natuurlijk, maar zo is die samenwerking ontstaan.” In plaats van ratten te bestrijden ging men ze fokken en trainen om mensenlevens te redden.

Zo’n vijftig Apopo-ratten zijn nog steeds bezig landmijnen op te sporen. Het werkt zoals bij de tbc-detectie, alleen worden de dieren nu getraind om de geur van TNT te vinden. Een gebied waar mogelijk landmijnen liggen, wordt in stroken opgedeeld en die gaat men systematisch onderzoeken.

Over een strook wordt eerst een kabel gespannen. De ontmijningsrat zit met een halsband vast aan die kabel, zodat hij de hele strook in rechte lijn afloopt. Vindt hij iets, dan begint hij, net zoals de tbc-ratten, te graven en rent hij naar zijn baasje die aan het eind van de kabel staat voor zijn beloning. Is een strook afgewerkt, dan verhuizen kabel en rat naar een volgende strook.

Een tennisveld in een half uur

“Een ontmijningsrat kan een gebied ter grootte van een tennisveld doorzoeken in een half uur. Iemand met een metaaldetector doet daar makkelijk vier dagen over.” En belangrijk: “Nog nooit is een rat daarbij gewond geraakt. Landmijnen ontploffen pas vanaf een gewicht van vijf kilo.”

Landmijnen blijven een groot probleem, ook al hebben de media er nauwelijks nog aandacht voor. “Er zijn nog landmijnen in 58 landen. In 2017 waren er meer dan 2200 dodelijke ongelukken. Bij ongeveer de helft van de ongelukken gaat het om kinderen.”

Meer dan honderdduizend landmijnen en vergelijkbare explosieven hebben de ontmijningsratten ondertussen ontdekt. Op die manier is 23.000 vierkante kilometer teruggegeven aan de lokale bevolking, bijna een miljoen mensen voor wie het explosiegevaar geweken is.

Reddingsratten

Apopo blijft ondertussen innoveren. “We werken samen met universiteiten over de hele wereld.” De ratten zouden ook andere infectieziektes zoals brucellose kunnen opsporen. Ze kunnen ook smokkelwaar – denk maar aan Afrikaans hardhout en pangolinschubben – en vervuilde grond detecteren.

En men kan ze als reddingsratten inzetten bij een aardbeving. “Een student heeft een backpack ontwikkeld die een reddingsrat kan dragen. Die backpack bevat een gps en een camera, zodat te volgen is waar ze gaan. De eerste tests zijn ondertussen gedaan.”

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here